PAPIESKA AKADEMIA TEOLOGICZNA

Wydział Teologiczny

Roman Solecki

Agresja- przymus czy wybór?

KRAKÓW 2007

Spis treści

1. Wstęp……………………………………….. 3

2. Agresja, gniew, wrogość- definicje………… 3

3. Agresja jako instynkt……………………….. 3

4. Agresja frustracyjna………………………… 4

5. Agresja wyuczona społecznie………………. 4

6. System kar i nagród…………………………. 4

7. Sposoby radzenia sobie z agresją…………… 5

8. Zakończenie…………………………………. 5

W ostatnim czasie można zauważyć wzrost zachowań agresywnych, nie tylko wśród młodzieży, ale również wśród osób dorosłych. Co więcej, zaczynamy dostrzegać różne oblicza destruktywnego oddziaływania ludzi względem siebie, coraz bardziej wyrafinowane i przemyślane. Pojawia się, zatem pytanie: czy ludzie zaczęli wyrywać się z okowów człowieczeństwa, aby nic nie ujarzmiało ich pragnienia zadawania cierpienia? Czy istnieje takie pragnienie, a jak tak to skąd się bierze i dlaczego jest właśnie takie? Czy stają się być słuszne znane słowa Plauta: Homo homini lupus est?ⁱ. Czy agresja to wewnętrzny przymus, uwarunkowany kulturowo i biologicznie, od którego nie ma ucieczki, czy może nasz osobisty wybór, który możemy zmienić, a jednak nie chcemy, bo uważamy, że ułatwia nam życie? Czym wreszcie jest sama agresja i jakie są jej przyczyny? Jaki ma wpływ na nasze życie? Jak sobie z nią radzić? Na te pytania postaram się odpowiedzieć w niniejszej pracy.

Agresja (wg definicji prof. Szewczuka), to wszelkie działanie (fizyczne lub słowne), którego celem jest wyrządzenie krzywdy fizycznej lub psychicznej- rzeczywistej lub symbolicznej- jakiejś osobie lub czemuś, co ją zastępujeⁱⁱ. Można więc powiedzieć, aby wystąpiła agresja musi wystąpić pewien zamiar skrzywdzenia lub zniszczenia (intencja) oraz obiekt naszego oddziaływania, którym mogą być inni ludzie, zwierzęta, rośliny, przedmioty oraz instytucje, normy i idee. Może też być nim sam podmiot, wtedy mówimy o autoagresjiⁱⁱⁱ. Zwykle agresja jest działaniem tu i teraz, sporadycznym, ale może też przybrać postać stałej tendencji i wtedy określa się ją jako agresywność. Agresja jest pojęciem bardzo złożonym i często rozumianym w sposób potoczny. Należy zatem zdefiniować tutaj pojęcie gniewu i wrogości, które często występują zamiennie w stosunku do agresji. Gniew jest swoistym doświadczeniem emocjonalnym, modyfikowanym przez procesy poznawcze i współwystępującym z pobudzeniem fizjologicznym^iv. Nie każdemu zachowaniu agresywnemu musi towarzyszyć emocja gniewu. Jeżeli zaś chodzi o wrogość, jest ona rozumiana jako cecha osobowości, odzwierciedlająca powiązanie uczucia gniewu oraz werbalnej i behawioralnej (zachowanie, reakcja na bodziec) agresji, wyrażonej bezpośrednio wobec drugiego człowieka^v.

Jeżeli chodzi o genezę agresywnego zachowania wyróżnia się trzy główne koncepcje: Agresja jako instynkt, Agresja frustracyjna, Agresja wyuczona społecznie.

Agresja jako instynkt. Zwolennicy tej koncepcji twierdzą, że agresja jest wrodzonym instynktem. Za twórcę uważa się Zygmunta Freuda, który twierdził, że człowiek z natury zachowuje się agresywnie. Według niego, naszym życiem rządzą dwie siły: instynkt życia (Eros) i instynkt śmierci (Tanatos), który dąży do unicestwienia i destrukcji. Ta wewnętrzna walka rodzi konflikt. Wyzwolenie agresji jest równoznaczne ze skrzywdzeniem drugiej osoby, natomiast jej tłumienie prowadzi do autodestrukcji, oraz przenoszenia jej na osoby i przedmioty.

Według K. Lorenza człowiek może kontrolować swój instynkt agresji dzięki świadomości jego działania i poczuciu odpowiedzialności.

Agresja frustracyjna jest rozumiana jako reakcja na frustrację, która pojawia się w wyniku niezrealizowanej potrzeby czy celu, który napotkał przeszkody (zewnętrzne lub tkwiące w samej jednostce). Rodzi to napięcie emocjonalne, które zostaje rozładowane za pomocą agresji^vi. Najczęściej jest ona skierowana do źródła frustracji. Może jednak nastąpić zjawisko przemieszczenia agresji, wywołane lękiem przed źródłem frustracji lub jego niedostępnością czy nieznajomością. Wtedy zachowania agresywne są skierowane do osób słabszych lub na samego siebie. Innymi konstruktywnymi sposobami radzenia sobie z frustrację jest modyfikacja sposobu działania, znalezienie celu zastępczego a także rezygnacja z danego celu.

Agresja wyuczona społecznie. Według tej koncepcji, ludzie uczą się zachowań agresywnych. Z jednej strony możemy tu mówić o agresji instrumentalnej, kiedy to człowiek poprzez własne doświadczenie zauważa, że agresja nie spotyka się z karą, albo, co gorsza jest nagradzana, ponieważ dzięki niej można realizować swoje cele lub rozładować napięcie. W takim przypadku zachowanie agresywne będzie powtarzane i staną się dominującym sposobem postępowania. Dodatkowo może się też zdarzyć, że społeczeństwo będzie dostarczało negatywnych wzorców zachowania za pomocą różnych modeli (rodzice, wychowawcy, rówieśnicy, osoby znaczące) i wtedy mówimy o agresji naśladowczej. Np. gdy osoba znacząca dla dziecka zachowując się agresywnie otrzymuje nagrodę, dziecko uczy się, że dany model funkcjonowania jest skuteczny, zatem warto go powielać^vii. Bardzo istotną rolę w tym procesie odgrywają środki masowego przekazu, a także wiele gier komputerowych. Zachowanie agresywne można wywołać u jednostki, która je często obserwuje^viii. Potwierdzają to także wyniki badań (Zimbardo, Ruch 1994; Aronson, Wilson, Akert 1997; Surzykiewicz 2000). Dzieci

i młodzież nie wnikają w motywy bohatera, widzą, że tylko za pomocą siły można osiągnąć cel, dodatkowo takie zachowanie bardzie pobudza ich emocjonalnie. Skutkiem jest usprawiedliwianie się (inni tak postępują, dlaczego nie Ja?) i uważanie zachowania agresywnego za coś normalnego. Oglądanie agresji prowadzi to znieczulenia emocjonalnego, konsekwencją czego jest przyzwyczajanie się do przemocy. Z agresją instrumentalną i naśladowczą związane jest zjawisko generalizacji agresji, które polega na stosowaniu jej wobec większości obiektów. Przenosimy ją na inne sytuacje niż pokazują modele, staje się ona dla jednostki sposobem osiągania różnorodnych celów.

Sposobem na eliminację zachowań agresywnych jest system kar i nagród. Jednak nie należy rozumieć tutaj kary jako bicie (przemoc fizyczna), ponieważ wtedy sami pokazujemy negatywny wzór radzenia sobie z agresją, a agresja wywołuje agresję.

Kara ma na celu zahamowanie występowania zachowań agresywnych, nagroda natomiast ma wzmacniać aprobowane społecznie sposoby realizacji celu^ix. Karanie musi być połączone

z nagradzaniem zachowań nieagresywnych. Jednak należy pamiętać,że kara nie może być dotkliwa i upokarzająca oraz nie powinno się jej odkładać w czasie, aby nie była traktowana jako zemsta. Te zadania należą do rodziców i wychowawców (nauczycieli), którzy powinni uczyć form agresji akceptowanych społecznie i radzenia sobie z negatywnymi emocjami. Aby osiągnąć sukces, powinno się określić jasne zasady i ich konsekwencje (zakaz agresji, pochwała dobrych zachowań), oraz własnym przykładem pokazywać jak się do nich stosować.

Najlepszym sposobem radzenia sobie z agresją jest rozmowa, szczere mówienie o swoich uczuciach i oczekiwaniach (gniew wyrażony szybko mija), zrozumienie drugiego człowieka

i jego oczekiwań, który często poprzez agresję chce zwrócić na siebie uwagę. Musi wiedzieć, że nie jest ona sposobem na zainteresowanie innych sobą. Raczej powinno się stosować przekonywanie i argumentowanie niż zakazy i nakazy, które mogą być odebrane jako przymus i w ten sposób z niezrozumienia rodzić bunt. Agresja jest drugą stroną lęku^x. Wg neopsychoanalitycznej koncepcji Karen Horney, wszystko, co zakłóca poczucie bezpieczeństwa dziecka w stosunku do rodziców i świata, wywołuje lęk^xi. Dziecko zaczyna walczyć z uczuciem izolacji, bezradności i poczucia winy, staje się wrogie w stosunku do innych. Dlatego sposobem na walkę z agresją jest autentyczna miłość rodziców, zrealizowanie potrzeby bezpieczeństwa, szacunku, przynależności i akceptacji. Wtedy człowiek nie będzie musiał dawać komunikatu „zwróć na mnie uwagę” poprzez zachowanie agresywne i nieakceptowane społecznie.

Niektóre badania wskazują także na rolę procesów biologicznych jako przyczyny agresji. Chodzi głównie o wrodzone lub nabyte uszkodzenia układu nerwowego, czynniki hormonalne(nadmiar testosteron) i zakłócenia działania neuroprzekaźników.

Podsumowując nasze rozważania, dochodzimy do wniosku, że agresja nie jest przymusem, którym człowiek jest zmuszony kierować się w życiu. Mimo wielu negatywnych czynników, które wyzwalają agresję lub jej sprzyjają, człowiek posiada mechanizmy, dzięki którym może z nią walczyć. Zapomina się w tym wszystkim o jednym. Wyrządzając krzywdę innej OSOBIE, tak naprawdę dajemy świadectwo O SOBIE, w konsekwencji wyrządzając krzywdę SOBIE. Z kolei poczucie winy zmieniamy w złość, którą kierujemy przeciwko jakiejś OSOBIE. Takie błędne koło toczy się w naszym życiu^xii. Dlatego warto pamiętać, że agresja zawsze jest zwrócona przeciwko sprawcy, jest wyrządzaniem krzywdy sobie samemu. Dlatego to agresor staje się osobą, której należy pomóc.